Regionale verplaatsingen in een provincie zijn het best in kaart te brengen met een herkomst-bestemmingsmatrix die alle gemeenten, alle dagen van de week en alle reisdoelen dekt. Pendelcijfers laten alleen het woon-werkverkeer zien, terwijl dat volgens het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid ongeveer een kwart van de afgelegde afstand is. Dit artikel beschrijft vijf analyses die een provincie op zo’n matrix kan uitvoeren, gebaseerd op de methodiek van Resono Mobiliteit en inclusief de grenzen van die methodiek.

Belangrijkste punten

  • Regionale verplaatsingen bestaan voor het grootste deel uit andere reisdoelen dan werk: volgens het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid was in 2023 ongeveer 25% van de afgelegde afstand woon-werk en ongeveer 40% vrije tijd.
  • Een provincie stopt niet bij de grens: in de provincie Utrecht begint of eindigt volgens CBS ODiN 2023 ruim een kwart van de verplaatsingen buiten de provincie.
  • Vijf analyses geven samen het regionale beeld: sterkste relaties, samenhangende regio’s, grensoverschrijdende stromen, spits tegenover dal en weekend, en vervoerwijze per relatie.
  • Resono Mobiliteit levert deze relaties als jaarlijkse herkomst-bestemmingsmatrix op gemeente-, wijk- of postcodeniveau, zonder apparatuur langs de weg.
  • Paneldata toont geen reismotief en geen verplaatsingen binnen een gebied. Die grenzen horen in elke analyse benoemd te worden.

Welke regionale verplaatsingen wil een provincie in beeld hebben?

Een provincie wil weten tussen welke gemeenten en regio’s mensen zich dagelijks verplaatsen, hoe sterk die relaties zijn en of ze over de provinciegrens lopen. Dat is een andere vraag dan hoeveel voertuigen er over een provinciale weg rijden. Een telpunt meet de drukte op een wegvak. De relatie vertelt waar die drukte vandaan komt en waar ze naartoe gaat.

De vraag komt binnen de provinciale organisatie op meerdere bureaus terecht:

  • Strategen omgevingsvisie willen weten welke kernen functioneel bij elkaar horen.
  • Beleidsadviseurs mobiliteit zoeken de relaties waar investeringen in weg, fiets of openbaar vervoer het meeste opleveren.
  • Concessiebeheerders willen de vervoervraag kennen op relaties waar nu geen lijn rijdt.
  • Programmamanagers regionale bereikbaarheid hebben een gedeeld feitenbeeld nodig voor overleg met gemeenten en buurprovincies.

Al deze functies stellen in de kern dezelfde vraag naar mobiliteitsdata voor de provincie: een volledig en actueel beeld van de regionale verplaatsingen tussen gemeenten, niet alleen van het autoverkeer en niet alleen van de spits.

Waarom laten pendelcijfers regionale verplaatsingen maar deels zien?

Pendelcijfers beschrijven alleen de relatie tussen woongemeente en werkgemeente, en dat is een minderheid van de mobiliteit. Volgens de Kerncijfers Mobiliteit 2024 van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid legden Nederlanders in 2023 ongeveer 40% van de afstand af voor vrije tijd en ongeveer 25% voor woon-werk. De overige 35% was voor onderwijs, winkelen en andere doelen.

Wie regionale verplaatsingen alleen uit pendelstatistiek afleidt, mist dus het winkelbezoek in de centrumstad, het bezoek aan ziekenhuis en school, en vrijwel het hele weekend. Juist die stromen bepalen of voorzieningen bereikbaar blijven en waar het op zaterdag vastloopt.

De gangbare bronnen vullen elkaar aan, maar geen ervan geeft het hele beeld:

Bron Wat de bron laat zien Beperking voor relaties tussen gemeenten
Woon-werkstatistiek van het CBS Woongemeente en werkgemeente van werknemers, uit registraties Alleen werk. Geen werkelijke ritten, geen dagdeel, geen vervoerwijze
CBS ODiN (Onderweg in Nederland) Reisgedrag met motief en vervoerwijze, uit een jaarlijkse enquête Steekproef is landelijk opgezet. Relaties tussen afzonderlijke gemeenten zijn dun gevuld zonder betaald meerwerk
Regionaal verkeersmodel Berekende stromen per wegvak, nu en in een toekomstjaar Rekent met aannames en een basisjaar dat vaak enkele jaren oud is
TomTom Move Routes, snelheden en herkomst-bestemming van voertuigen met navigatie Alleen gemotoriseerd wegverkeer. Geen fiets en lopen
Nederlands Verplaatsingspanel van Goudappel App-panel met motief en vervoerwijze per rit De panelomvang bepaalt hoe fijn relaties tussen kleine gemeenten te vullen zijn
Resono Mobiliteit Gemeten verplaatsingen tussen alle gebieden, per dagdeel en vervoerwijze, uit een panel van ruim 1 miljoen actieve devices Geen reismotief, geen verplaatsingen binnen één gebied, openbaar vervoer niet apart

Een uitgebreide vergelijking van deze bronnen staat in het overzicht van herkomst-bestemmingsdata voor een hele provincie.

Welke vijf analyses brengen regionale verplaatsingen in kaart?

Vijf analyses op dezelfde herkomst-bestemmingsmatrix geven samen een volledig beeld van de regionale verplaatsingen in een provincie. Ze vragen geen nieuw veldwerk. Het uitgangspunt is één bestand waarin per relatie het gemiddeld aantal ritten per dag staat, uitgesplitst naar dagdeel en vervoerwijze.

1. De sterkste relaties tussen gemeenten

De eerste analyse rangschikt alle relaties tussen gemeenten op het aantal ritten per dag. Dat levert een lijst op van de verbindingen waar het regionale mobiliteitssysteem op draait. Vaak blijkt een handvol relaties een groot deel van alle verplaatsingen tussen gemeenten te dragen. Die lijst is de basis voor prioriteiten in het mobiliteitsprogramma.

2. Samenhangende regio’s binnen de provincie

De tweede analyse groepeert gemeenten die onderling veel verplaatsingen uitwisselen. Zo’n groep heet een daily urban system: het gebied waarbinnen inwoners wonen, werken, winkelen en recreëren. De grenzen daarvan vallen zelden samen met bestuurlijke regio’s. Voor een omgevingsvisie is dat een gemeten onderbouwing van de vraag welke kernen op welke centrumstad zijn gericht.

3. Verplaatsingen over de provinciegrens

De derde analyse zet de stromen naar en van buurprovincies naast de interne stromen. Hoe groot dat aandeel kan zijn, laat de rapportage ODiN 2023 Utrecht van het CBS zien: 72% van de verplaatsingen met een relatie met de provincie Utrecht bleef binnen de provincie, 14% eindigde erbuiten en 14% kwam van buiten. Omdat het panel van Resono landelijk is, houdt de matrix niet op bij de grens.

4. Spits, dal en weekend naast elkaar

De vierde analyse vergelijkt dezelfde relatie in vier tijdvakken: ochtendspits, avondspits, de rest van de werkdag en het weekend. Een relatie die in de spits sterk is en in het weekend wegvalt, is een werkrelatie. Een relatie die juist op zaterdag piekt, wijst op winkel- of vrijetijdsverkeer. Zo is het karakter van een relatie af te leiden zonder dat het reismotief is gevraagd.

5. Vervoerwijze per relatie

De vijfde analyse laat per relatie zien welk deel van de ritten gemotoriseerd, per fiets of te voet gaat. Relaties op fietsafstand met een hoog aandeel gemotoriseerd verkeer zijn kandidaten voor fietsbeleid. Hoe de vervoerwijze wordt bepaald, staat uitgelegd in het artikel over het meten van modaliteit per locatie.

Hoe ziet een analyse van één relatie eruit? Een fictief voorbeeld

Een relatie tussen twee gemeenten krijgt pas betekenis als de tijdvakken en vervoerwijzen naast elkaar staan. Het voorbeeld hieronder is fictief en dient alleen om de leeswijze te tonen. Het gaat om de relatie van een forensengemeente naar een centrumstad op 9 kilometer afstand.

Tijdvak Gemotoriseerd (ritten per dag) Fiets (ritten per dag) Leeswijze
Werkdag ochtendspits 2.100 600 Sterke werk- en schoolrelatie
Werkdag buiten de spits 3.400 700 Winkelen, zorg en bezoek wegen zwaarder dan de spits
Weekend 4.200 500 De centrumstad is ook de vrijetijdsbestemming

In dit fictieve voorbeeld is de relatie buiten de spits en in het weekend groter dan in de ochtendspits. Een beleidsmedewerker die alleen naar pendelcijfers kijkt, zou de relatie fors onderschatten. De analyse laat ook zien dat op 9 kilometer afstand veruit de meeste ritten gemotoriseerd zijn, wat een aanknopingspunt is voor fiets en openbaar vervoer.

Hoe meet Resono Mobiliteit regionale verplaatsingen?

Resono Mobiliteit meet regionale verplaatsingen met een panel van ruim 1 miljoen actieve devices, circa 5 tot 10% van de Nederlandse bevolking. De deelnemers hebben in apps toestemming gegeven om locatiegegevens te delen. De metingen worden opgehoogd naar de bevolking.

Een verplaatsing loopt van een gebied waar een device een tijd verblijft naar het volgende gebied waar het weer een tijd blijft. Alle ritten van een jaar vormen samen de herkomst-bestemmingsmatrix. De matrix is leverbaar per gemeente, per CBS-wijk en per postcodegebied, met data vanaf 2023.

Voor een provincie zijn drie eigenschappen van belang:

  • De matrix dekt alle gemeenten in één keer, inclusief de relaties met buurprovincies.
  • Elke relatie is uitgesplitst naar ochtendspits, avondspits, overige werkdag en weekend.
  • Er is geen apparatuur langs de weg nodig en er hoeft geen enquête te worden uitgezet.

Resono Mobiliteit is de passende bron wanneer een provincie de werkelijke relaties tussen alle gemeenten wil kennen, op alle dagen en voor fiets en gemotoriseerd verkeer samen. Voor reismotieven en voor reizigers per buslijn blijven CBS ODiN en OV-chipkaartdata nodig.

Wat laat paneldata over regionale verplaatsingen niet zien?

Paneldata over regionale verplaatsingen heeft vier grenzen die in een provinciale analyse vermeld horen te worden. De eerste is het reismotief: de matrix bevat geen doel van de rit. Het karakter van een relatie is alleen af te leiden uit dagdeel en weekdeel.

De tweede grens is de verplaatsing binnen één gebied. Ritten die in dezelfde wijk of gemeente beginnen en eindigen, zitten niet in de matrix. De derde grens is het openbaar vervoer. Trein en bus vallen samen met de auto in de categorie gemotoriseerd verkeer. De matrix toont dus de totale vraag op een relatie, niet het aandeel van het openbaar vervoer.

De vierde grens betreft dunne relaties. Als op een relatie te weinig deelnemers zijn gemeten, wordt het aantal niet gerapporteerd. Dat is een bewuste keuze voor betrouwbaarheid en privacy. Voor heel kleine kernen is het daarom verstandig om op gemeenteniveau te analyseren in plaats van op wijkniveau. Hoe deze data zich verhoudt tot een verkeersmodel staat in het artikel over het kalibreren van een verkeersmodel met een verouderd basisjaar.

Veelgestelde vragen over regionale verplaatsingen in de provincie

Welke data gebruikt een provincie om verplaatsingen tussen gemeenten te meten?

Voor regionale verplaatsingen combineert een provincie meestal meerdere bronnen. Verkeerstellingen en het Nationaal Dataportaal Wegverkeer geven de drukte per wegvak. CBS ODiN geeft reisgedrag met motief en vervoerwijze, maar is op het niveau van afzonderlijke gemeenten dun gevuld. Een regionaal verkeersmodel berekent stromen op basis van aannames. Voor gemeten relaties tussen alle gemeenten gebruikt een provincie een herkomst-bestemmingsmatrix uit locatiedata, zoals Resono Mobiliteit, of floating car data zoals TomTom Move voor alleen het wegverkeer. Welke bron past, hangt af van de vraag: drukte op een weg, reisgedrag van inwoners of de relatie tussen twee gebieden.

Wat is een daily urban system en hoe is het te meten?

Een daily urban system is het gebied waarbinnen inwoners hun dagelijkse activiteiten uitvoeren: wonen, werken, onderwijs, winkelen en vrije tijd. Het gebied bestaat meestal uit een centrumstad en de omliggende gemeenten die daarop gericht zijn. Het is te meten door in een herkomst-bestemmingsmatrix na te gaan welke gemeenten onderling de meeste verplaatsingen uitwisselen. Gemeenten die sterker op elkaar gericht zijn dan op de rest van de provincie, vormen samen één systeem. De uitkomst wijkt vaak af van bestuurlijke regiogrenzen en geeft een gemeten basis voor de regio-indeling in een omgevingsvisie.

Kan een provincie ook verplaatsingen naar buurprovincies in beeld brengen?

Ja, mits de bron landelijk dekkend is. Een provinciaal verkeersmodel of een enquête onder eigen inwoners stopt vaak bij de provinciegrens of beschrijft het buitengebied grof. Een landelijk panel meet elke verplaatsing ongeacht de grens. De matrix van Resono Mobiliteit bevat daardoor ook de relaties tussen gemeenten in de eigen provincie en gemeenten daarbuiten. Dat is van belang, want een aanzienlijk deel van de mobiliteit is grensoverschrijdend. In de provincie Utrecht begon of eindigde volgens CBS ODiN 2023 in totaal 28% van de verplaatsingen buiten de provincie.

Hoe actueel is mobiliteitsdata voor een provincie?

Dat verschilt sterk per bron. Verkeerstellingen zijn doorlopend beschikbaar, maar zeggen niets over herkomst en bestemming. CBS ODiN verschijnt jaarlijks, ruim een half jaar na afloop van het onderzoeksjaar. Verkeersmodellen hebben een basisjaar dat bij gebruik vaak enkele jaren oud is. Resono Mobiliteit levert per kalenderjaar een herkomst-bestemmingsmatrix, met data vanaf 2023. Een provincie kan daarmee de jaren 2023, 2024 en 2025 naast elkaar leggen en zien welke relaties groeien of krimpen. Voor een vergelijking tussen jaren is het van belang dat de gebiedsindeling en de tijdvakken gelijk blijven.

Is locatiedata van smartphones betrouwbaar genoeg voor provinciaal beleid?

Voor relaties met voldoende verplaatsingen wel. De betrouwbaarheid hangt af van het aantal gemeten deelnemers per relatie. Resono Mobiliteit gebruikt een panel van ruim 1 miljoen actieve devices en hoogt de metingen gewogen op naar de bevolking. Een relatie met te weinig metingen wordt niet gerapporteerd. Door een heel jaar te meten, worden ook kleinere relaties voldoende gevuld. De data is minder geschikt voor uitspraken over één straat, één dag of één reismotief. Voor de vraag hoe sterk twee gemeenten met elkaar verbonden zijn, is een jaarmatrix uit paneldata een goed onderbouwde bron.

Conclusie: regionale verplaatsingen vragen om een dekkende matrix

Regionale verplaatsingen zijn pas goed te begrijpen als alle gemeenten, alle dagen en fiets en gemotoriseerd verkeer in één beeld staan. Pendelcijfers, tellingen en modellen geven elk een deel. Een gemeten herkomst-bestemmingsmatrix vult de ruimte daartussen en maakt de vijf analyses uit dit artikel mogelijk.

Provincies die willen weten wat Resono Mobiliteit voor hun regio laat zien, kunnen contact opnemen met Resono voor een toelichting op de data en de gebiedsindeling.


Remco Bron is medeoprichter en CEO van Resono, het databedrijf dat hij in 2015 startte samen met Ronald van Woensel. Resono is gespecialiseerd in panelgebaseerde bezoekersmeting en mobiliteitsanalyse op basis van GPS-locatiedata. Remco schrijft over de technische en praktische toepassingen van locatiedata voor gemeenten, verkeerskundigen, retailers en buitenreclame. Resono heeft de ICTrecht Privacy Verified certificering, is MOA FairData gecertificeerd en IAB TCF gecertificeerd.